Şuşa şəhəri zəngin tarixi-mədəni irsi, memarlıq abidələri və təbiət mənzərələri ilə seçilir. Şəhərin ərazisində yerləşən, xüsusilə Cıdır düzü və onun ətrafındakı qayalar Şuşanın tarixi simasının mühüm hissəsini təşkil edir. Bu ərazilərin qorunması istiqamətində müxtəlif tədbirlər həyata keçirilsə də, Şuşaya səfər edən bəzi turistlərin tarixi və mədəni əhəmiyyət daşıyan qayaların üzərinə yazılar yazması ictimai narazılığa səbəb olub.
Şuşa Şəhəri Dövlət Qoruğu İdarəsinin məlumatına görə, şəhərə gələn bəzi turistlərin tarixi əhəmiyyət daşıyan qayaların üzərində əks etdirdiyi yazılar artıq silinib. Qeyd olunub ki, yazılar təmizləndikdən sonra Cıdır düzündəki qayalara xeyli ziyan dəyib.
Hadisə bir daha göstərir ki, tarixi və təbii səthlərə vurulan zərər mənəvi cəhətdən yolverilməz olmaqla yanaşı, bir sıra digər problemlər də yaradır. Sonradan onun aradan qaldırılması əlavə vaxt, maliyyə və resurs tələb etməklə yanaşı, xüsusilə tarixi və mədəni əhəmiyyət daşıyan obyektlərdə təmizləmə və bərpa zamanı əlavə zədələnmə riski də yarada bilər. Buna görə belə ərazilərdə həm mühafizə, həm də profilaktik tədbirlərin daha güclü olması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Hüquq-mühafizə orqanlarının məlumatına görə, qayalara yazı yazan şəxslər müəyyən edilərək barələrində hüquqi məsuliyyət tədbirləri görülüb.
Belə hallarda məsuliyyət məsələsinin açıq şəkildə ortaya qoyulması da vacibdir. İctimai və ya şəxsi əmlaka, şəhər infrastrukturuna, bina və tikililərə, tarixi abidələrə və digər mədəniyyət nümunələrinə zərər vurulması şəxsi niyyətlə əsaslandırıla bilməz. Hər kəs müəyyən edilmiş qaydalara eyni dərəcədə əməl etməli, ictimai və milli sərvətə məsuliyyətlə yanaşmalıdır.
Bundan əvvəl Bakıda Nizami Kino Mərkəzinin binasında və digər məkanlarda da obyektlərin üzərinə yazıların yazılması ilə bağlı oxşar hallar baş verib. Belə əməllər vandalizm kimi qiymətləndirilib və aidiyyəti şəxslər barəsində hüquqi tədbirlər görülüb. Bu nümunələr göstərir ki, məsələ təkcə konkret bir məkanla məhdudlaşmır, ümumilikdə şəhər mədəniyyətinə, ictimai əmlaka və ortaq dəyərlərə münasibətlə bağlıdır.
Şuşada isə məsələnin başqa bir həssas tərəfi də var. Şəhərin hər daşı, hər qayası və hər divarı onun tarixi simasının, milli yaddaşın və mədəni irsin bir hissəsidir. Buna görə də Şuşada belə davranışlara münasibət adi şəhər mühitindəki qayda pozuntusundan daha geniş mənada qiymətləndirilir.
Şəhidlərin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi də təsadüfi və qeyri-peşəkar üsullarla həyata keçirilməməlidir. Azərbaycanda şəhidlərin xatirəsinə dövlət səviyyəsində yaradılmış abidələr, parklar, xiyabanlar, memorial komplekslər və digər rəsmi məkanlar kifayət qədərdir. Bu məkanlar şəhidlərin adlarının və xatirəsinin ləyaqətlə yaşadılması üçün peşəkar yanaşma əsasında yaradılıb.
Daşların, qayaların, divarların və digər səthlərin üzərinə adların yazılması isə xatirənin əbədiləşdirilməsi üsulu sayıla bilməz. Əksinə, belə müdaxilə həm həmin məkanın tarixi və estetik görünüşünə zərər vurur, həm də xatirəyə verilən mənanı arxa plana keçirir. Şəhid ailələri üçün övladlarının adının ehtiramla, layiqli və qorunan bir məkanda yaşadılması xüsusi mənəvi məna daşıdığından, onların adlarından istifadə etməklə tarixi məkanların zədələnməsi də həssas və qəbuledilməz davranış kimi qarşılanır.
“Təkcə qınamaqla bu problemin qarşısını almaq mümkün deyil”
Kulturoloq Fuad Məmmədov APA-ya açıqlamasında bildirib ki, Şuşada tarixi əhəmiyyət daşıyan qayaların üzərinə yazı yazılması kimi halların qarşısını almaq üçün cəmiyyətdə mədəniyyət səviyyəsinin daha da yüksəldilməsinə ehtiyac var:
“Bu hadisəni törədən şəxslər bunu düşmənçilik məqsədilə etməyib, öz emosiyalarını ifadə etməyə çalışıblar. Lakin onların təfəkkür səviyyəsinin kifayət qədər yüksək olmaması belə bir davranışa yol vermələrinə səbəb olub. Bu cür halların qarşısının alınması üçün Azərbaycanda ziyalılar, jurnalistlər, alimlər, müəllimlər və mədəniyyət xadimləri birgə fəaliyyət göstərməlidirlər”.
O qeyd edib ki, bu istiqamətdə sistemli kulturoloji biliklərin yayılması və maarifləndirmə işlərinin gücləndirilməsi vacibdir:
““Azərbaycan Mədəniyyəti – 2040” Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Konsepsiyasının əsas məqsədlərindən biri də yüksək mədəniyyətli Azərbaycan vətəndaşlarının formalaşdırılması və onların daim inkişaf etdirilməsidir. Təhsil, elm və maarifləndirmə yüksək səviyyədə inkişaf etdikcə, cəmiyyətdə yüksək mədəniyyətli insanların sayı da artacaq. İnsanların davranış mədəniyyəti onların ümumi mədəniyyətinin dəyişməsi ilə formalaşır. Ona görə də biz yüksək mədəniyyətli Azərbaycan vətəndaşının formalaşdırılması və inkişafı istiqamətində hamımız öz töhfəmizi artırmalıyıq”.
Kulturoloq vurğulayıb ki, bu cür hallara görə insanları yalnız qınamaqla problemi həll etmək mümkün deyil:
“Əsas məsələ cəmiyyətin sistemli şəkildə maarifləndirilməsi və kulturoloji təfəkkürün inkişaf etdirilməsidir. Mədəniyyət və davranışla bağlı maarifləndirmə işlərinə uşaqlıqdan, ailədən və məktəbəqədər təhsil müəssisələrindən başlanılmalıdır”.
Maarifləndirmə ilə yanaşı, cəmiyyətin belə hallara aydın münasibət bildirməsi də vacibdir. Tarixi və ictimai məkanların zədələnməsinin adi davranış kimi qəbul edilməsi zamanla daha böyük problemlərə yol aça bilər. Dünyanın müxtəlif şəhərlərində, o cümlədən Avropanın bir sıra ölkələrində binaların, yaşayış məhəllələrinin və şəhər infrastrukturunun qraffiti və digər yazılarla zədələnməsi uzun müddətdir ciddi şəhər problemlərindən biri kimi qalır. Belə izlərin təmizlənməsi isə bələdiyyələr və mülkiyyətçilər üçün əlavə xərc yaradır, bəzi hallarda obyektlərin ilkin görünüşünün bərpasını da çətinləşdirir.
Bu səbəbdən ictimai və şəxsi əmlaka, şəhər infrastrukturuna, tikililərə və mədəniyyət nümunələrinə məsuliyyətli münasibətin formalaşdırılması yalnız estetik məsələ deyil, həm də vətəndaş məsuliyyətinin tərkib hissəsidir.
“Burada söhbət həm də milli irsə münasibətdən gedir”
Milli Məclisin Mədəniyyət komitəsinin üzvü Elnarə Akimova bildirib ki, Şuşada tarixi məkanlara münasibət adi ictimai davranış qaydası ilə ölçülə bilməz:
“Şuşa Azərbaycanın ən gözəl şəhərlərindən biri olmaqla yanaşı, milli yaddaşımızın, tariximizin, mədəniyyətimizin və mənəvi kimliyimizin daşıyıcısıdır. Bu şəhərdə hər daşın, hər küçənin, hər tarixi binanın arxasında bir tarix, bir insan taleyi, bir mədəniyyət izi dayanır. Ona görə Şuşada tarixi və milli əhəmiyyətli məkanlara münasibət adi ictimai davranış qaydası ilə ölçülə bilməz. Burada söhbət həm də tarixə, şəhidlərin və qurucuların xatirəsinə, milli irsə münasibətdən gedir.
Şuşanın işğaldan azad edilməsindən sonra şəhərdə bərpa və quruculuqla yanaşı, tarixi-mədəni irsin qorunması istiqamətində də ciddi işlər görülür. Tarixi abidələrin mühafizəsi, onların bərpası və ətraf mühitin qorunması dövlət səviyyəsində həyata keçirilən kompleks siyasətin tərkib hissəsidir. Şəhərdə insanların davranışına nəzarətin gücləndirilməsi, maarifləndirmə tədbirlərinin aparılması və müəyyən hallarda inzibati məsuliyyət mexanizmlərinin tətbiqi də məhz bu məqsədə xidmət edir. Çünki tarixi məkanın qorunması yalnız onu bərpa edib yenidən ayağa qaldırmaqla bitmir. Onu gündəlik davranışımızla yaşatmaq da lazımdır. Sosial şəbəkədə paylaşılacaq bir görüntü naminə tarixi abidənin toxunulmazlığına xələl gətirmək müasirlik deyil. Qaydalar ilk növbədə, tarixi abidəyə toxunmamaq, onun divarlarına yazı yazmamaq, üzərinə çıxmamaq, ərazini zibilləndirməmək, qorunan obyektlərin görünüşünü və bütövlüyünü pozmamaq, müəyyən edilmiş ziyarət və davranış rejiminə əməl etməyi tələb edir.
Ən vacibi isə insanın özündə bir daxili sərhəd yaratmasıdır. Hər gözəl mənzərə qarşısında foto çəkmək olar, amma hər məkanda istənilən hərəkətə yol vermək olmaz. Sosial şəbəkədə paylaşılacaq bir görüntü naminə tarixi abidənin toxunulmazlığına xələl gətirmək nə müasirlikdir, nə də azadlıq.
Bəzən insanın etdiyi hərəkətin nəticəsini düşünməməsi çox ağır nəticələr doğura bilir. Divara yazılan bir ad, çəkilən bir şəkil, atılan bir zibil parçası bir neçə saniyənin işidir, amma həmin iz tarixi irsin üzərində illərlə qala bilər. Bu səbəbdən cərimə yalnız cəza vasitəsi kimi qəbul edilməməlidir. Cərimənin arxasında cəmiyyətə verilən daha böyük mesaj dayanır: milli irs toxunulmazdır və heç kimin şəxsi davranışına görə onun tarixi siması zədələnə bilməz”.
Tarixi və memarlıq əhəmiyyətli binalara, abidələrə və digər mədəniyyət nümunələrinə münasibətdə xüsusi həssaslıq tələb olunur. Şuşa kimi unikal tarixi şəhərdə isə bu məsuliyyət daha böyükdür. Burada kiçik görünən müdaxilə belə şəhərin bütöv tarixi simasına təsir edə bilər.
Üstəlik, yazıların sonradan silinməsi hər zaman əvvəlki vəziyyəti tam bərpa etmir. Təmizləyici maddələrdən, mexaniki müdaxilədən və digər üsullardan istifadə tarixi daşın və ya səthin strukturuna əlavə zərər vura bilər. Bu isə problemin qarşısının əvvəlcədən alınmasını, ziyarətçilərin məlumatlandırılmasını və nəzarətin gücləndirilməsini daha vacib edir.
Cərimə ilə mədəni davranış formalaşdırmaq mümkün deyil
Elnarə Akimova bildirib ki, insan tarixi məkana polis nəzarətindən qorxduğu üçün deyil, ona hörmət etdiyi üçün toxunmamalıdır: “Qanun nə qədər sərt olsa da, yalnız cərimə ilə mədəni davranış formalaşdırmaq mümkün deyil. Şuşaya gedən hər bir insan özünü sadəcə turist kimi yox, milli irsin müvəqqəti əmanətçisi kimi hiss etməlidir. Çünki biz Şuşanın sahibi olduğumuzu söyləməklə yanaşı, ona layiq davranmağı da bacarmalıyıq.
Burada ailənin, məktəbin, medianın və bütövlükdə cəmiyyətin üzərinə böyük məsuliyyət düşür. Uşağa abidənin yanında necə davranmağı öyrətmək, gəncə milli irsin mahiyyətini anlatmaq, sosial şəbəkələrdə məsuliyyətsiz davranışı normallaşdırmamaq ən azı inzibati tədbirlər qədər əhəmiyyətlidir.
Şuşa uzun illər düşmən işğalında qaldı, onun tarixi simasına ağır zərbələr vuruldu, abidələrimiz dağıdıldı, mədəni yaddaşımıza qarşı vandalizm törədildi. Bu gün həmin şəhərin yenidən dirçəlməsini görərkən öz əlimizlə, düşünülməmiş davranışımızla onun hər hansı tarixi izinə zərər vurmaq xüsusilə ağrılı və qəbuledilməzdir. Başqasının dağıtdığını bərpa edən bir dövlətin və xalqın öz əli ilə qoruduğu dəyəri zədələməsi heç bir halda bağışlanmamalıdır.
Biz Şuşanı yalnız azad etməmişik, onu gələcək nəsillərə salamat çatdırmaq məsuliyyəti də götürmüşük. Bu məsuliyyət yalnız dövlət qurumlarının deyil, Şuşanın küçələrinə qədəm qoyan hər bir Azərbaycan vətəndaşının mənəvi borcudur. Çünki Şuşanın daşına vurulan hər bir iz tariximizə vurulan izdir. Şuşaya göstərilən hər bir hörmət isə gələcəyə qoyulan imzadır. Hər bir halda, Şuşanın qəhrəman oğullarımızın hansı əziyyət hesabına azad etməsinin unutmaq sadəcə məsuliyyətsizlik deyil, tərbiyəsizlikdir”.( APA)
